De stille versmalling

Neem de stikstofopgave, de woningbouw of het waterpeil in een veenweidegebied. Elk van deze vraagstukken raakt tegelijk aan gezondheid, economie, natuur, rechtvaardigheid, eigendom en toekomstige generaties. Dat is geen complicatie van het vraagstuk. Dat ís het vraagstuk.

En toch komen ze bijna altijd bij het bestuur binnen als een technische vraag met één maatstaf.

Hoe de versmalling werkt

Het gaat zelden bewust. Het patroon is dit.

Een opgave blijkt bij nadere beschouwing over vijf waarden te gaan die niet tot elkaar te herleiden zijn. Dat maakt de afweging politiek en normatief, en daarmee ongemakkelijk. Er is geen formule die eruit rolt.

Dus wordt de vraag hergeformuleerd. Meestal in termen van de waarde die het best meetbaar is, want daar is data over en daar kun je een businesscase op bouwen. Kosten, doorlooptijd, aantal woningen. De andere waarden verdwijnen niet uit de werkelijkheid, ze verdwijnen uit het besluitstuk.

Wat overblijft is een keurige afweging binnen één dimensie. Het besluit is verdedigbaar op zijn eigen voorwaarden, en precies daarom onhoudbaar zodra iemand een andere waarde ter tafel brengt.

De prijs

Er zijn drie kosten, en ze komen op verschillende momenten binnen.

De eerste is dat het gesprek verschuift naar het verkeerde niveau. Betrokkenen die het niet eens zijn met de versmalling kunnen dat binnen het stuk niet zeggen, want het stuk erkent hun waarde niet. Dus gaan ze de cijfers bestrijden. Er ontstaat een technische discussie over een normatief meningsverschil, en die is per definitie onoplosbaar.

De tweede is legitimiteitsverlies. Mensen accepteren een uitkomst die tegen hen uitvalt beter dan ze een uitkomst accepteren waarin hun belang niet eens genoemd werd. Erkenning is een groot deel van draagvlak, en erkenning is gratis.

De derde komt het laatst. Het besluit houdt geen stand bij de rechter, bij de volgende bestuurswisseling of bij de eerste tegenslag, omdat de weggelaten waarden dan alsnog opgehaald worden door iemand anders.

Wat wel werkt

De oplossing is niet dat je alle waarden gelijk bedient. Dat kan niet, en doen alsof is precies wat het vertrouwen ondermijnt.

Wat werkt is dit: benoem welke waarden in het geding zijn, ook die je niet gaat bedienen. Maak zichtbaar welke afweging je maakt en waarom. En schrijf op wat je daarmee opgeeft.

Dat laatste voelt riskant. Het is het tegenovergestelde. Een besluit waarin staat wij kiezen A, en dat gaat ten koste van B, om deze reden is aanvechtbaar op de reden. Een besluit waarin B niet voorkomt is aanvechtbaar op alles.

Een test

Leg je besluitnotitie naast de opgave en stel één vraag. Als de partij die het meest te verliezen heeft dit stuk leest, herkent zij dan haar eigen belang in de tekst?

Bij nee is er versmald. Dan weet je ook meteen waar het gesprek over gaat zodra het stuk naar buiten gaat.